Reklama

Aspekty

Strażnica i klucz Królestwa Polskiego

Niedziela zielonogórsko-gorzowska 10/2013, str. 4-5

[ TEMATY ]

historia

Ks. Adrian Put/Zdjęcia na podstawie zbiorów Muzeum Grodu Santok

Santok w czasie piastowskiej przebudowy

Santok w czasie piastowskiej przebudowy

Bądź na bieżąco!

Zapisz się do newslettera

Sątok - dawniej to słowo oznaczało zlewisko dwu rzek. Tak też jest tam obecnie, gdzie Noteć spotyka się z Wartą. Z pobieżnego oglądu widać, że miejsce to ma znaczenie strategiczne. Dalej w głąb państwa polskiego droga wiedzie do Poznania, Gniezna i innych ważnych miejscowości. Stąd także biegnie dogodna droga na północ, czyli na Pomorze. Tych kilka argumentów wyjaśnia, dlaczego Santok nazwano kluczem i strażnicą Królestwa Polskiego.

Z historii Santoka

Nie jest jasne, czy najstarszy gród z VIII/IX wieku postawiła ludność pomorska czy polańska. Santok, bo o nim będzie ten tekst, powstał na pograniczu Wielkopolski i Pomorza. Okolica była trudna do zamieszkania przez większe skupiska ludności. Bardzo duże obszary bagien oraz ogromne połacie Puszczy Noteckiej stanowiły naturalną granicę pomiędzy Pomorzem a Wielkopolską.

Pomóż w rozwoju naszego portalu

Wspieram

Najstarszy znany nam gród został pobudowany na piaszczystej kępie w widłach rzek. Takie usytuowanie grodu dawało mu znaczne korzyści z handlu rzecznego. Drogi wodne łączyły go bowiem z całym europejskim systemem handlu.

Ważne zmiany w dziejach Santoka nastąpiły wraz z powstaniem państwa wczesnopiastowskiego. Wykopaliska archeologiczne jednoznacznie wskazują, że w drugiej połowie X wieku prowadzono tu wielkie prace budowlane. Pierwsi piastowscy władcy państwa polskiego potrafili od samego początku odkryć strategiczne znaczenie Santoka. Za ich czasów wzniesiono w Santoku dwuczłonowy gród. Do dziś zachwyt wzbudzają odkryte potężne umocnienia, posadowione na podwalinie z dębowych skrzyń wzmocnionych hakami i pilotami. Od strony północno-zachodniej do grodu prowadził drewniany wjazd. W Santoku wzniesiono wówczas wiele domów w konstrukcji zrębowej. Były one mniejsze i ciemniejsze od wcześniejszej zabudowy. Te wielkie prace budowlane wiążą się z planową polityką Piastów, którzy zmierzali do podporządkowania sobie tych terenów i przejęcia kontroli nad zbiegiem Warty i Odry.

Reklama

Około 1100 r. Pomorzanie wznieśli naprzeciw Santoka inny gród. Był on położony wyżej i tak wysoki, że widać z niego było wszystko, co się dzieje w głównym grodzie.

Objawienie św. Wojciecha?

Z Santokiem związane jest pewne przypuszczenie. Gall Anonim opisuje, jak to w czasie walk polsko-pomorskich miał się w „pewnym polskim grodzie” objawić sam św. Wojciech. Spłoszył on Pomorzan, którzy z pomocą zdrajców chcieli zająć gród. Jan Długosz umieścił to wydarzenie bardziej precyzyjnie, podając, że miało to miejsce w Santoku. Dziś nie mamy tej pewności co Długosz. Krytycy wskazują, że gdyby rzeczywiście chodziło o Santok, to nazwę wymieniłby sam Gall Anonim. W innych miejscach swej kroniki wspomina on przecież Santok z nazwy. Rodzi się pytanie, czemu w tym przypadku posłużył się określeniem „pewien polski gród”? Nie rozstrzygniemy tego obecnie. Być może Jan Długosz miał dostęp do jakiejś informacji, która nie zachowała się do naszych czasów? Tak czy inaczej - św. Wojciech w noc poprzedzającą poświęcenie katedry gnieźnieńskiej w 1099 r. cudownie uratował pewien gród od zdobycia go przez Pomorzan. Może było to u nas...

Ważny ośrodek religijny

Pierwszą świątynię zbudowano w Santoku być może już w X lub XI wieku. Podczas prac archeologicznych odkryto pozostałości konstrukcji z kamienia. Dziś jednak nie potrafimy do końca odpowiedzieć, co to był za budynek. Pozostałości innej budowli, którą określono jako kościół, odkryto w 1934 r. Odkrycie to koresponduje ze świadectwem źródeł pisanych, które informują nas, że w XIII wieku w Santoku znajdował się kościół pw. św. Andrzeja. Przy tym kościele urzędował prepozyt, czyli namiestnik biskupa poznańskiego, sprawujący w imieniu biskupa rządy kościelne na tym terenie.

W 1124 r. wyruszyła z Santoka wyprawa misyjna biskupa bamberskiego św. Ottona. Celem misji miało być nawrócenie ciągle pogańskich jeszcze Pomorzan. Książę Bolesław Krzywousty kazał odprowadzić świętego biskupa do najdalszych kresów państwa - właśnie do Santoka. Opiekował się nim kasztelan santocki Paweł, który poprowadził go z eskortą 60 rycerzy. Po drugiej stronie Warty oczekiwał bp. Ottona książę pomorski Warcisław z ponad 300 zbrojnymi. Warcisław i Otton wyruszyli spod Santoka do Pyrzyc, gdzie rozpoczęła się udana akcja misyjna. Z czasem objęła ona wszystkie ważniejsze ośrodki Pomorza. W Pyrzycach znajduje się źródło św. Ottona, z którego chrzcił on pierwszą grupę Pomorzan. Udana akcja ewangelizacyjna Pomorza Zachodniego rozpoczęła się u nas - w Santoku

Reklama

Ale Santok odegrał także inną ważną rolę kościelną. W grodzie santockim znajdowała się prepozytura pw. św. Andrzeja. Santocki prepozyt sprawował władzę kościelną nad wszystkimi kościołami między Odrą, Iną, Drawą, Wartą i Notecią. Tytuł prepozyta sugeruje, że w Santoku mogła istnieć jakaś grupa kanoników. Nie była to wielka grupa. Oprócz prepozyta było tam jeszcze dwóch kanoników. Podobne fundacje były czymś zwyczajnym w XII wieku. Takie grupy kapłanów - kanoników pełniły ważne funkcje w rejonach przygranicznych.

Prepozytów santockich wyznaczał biskup poznański. Prepozyt santocki właśnie w imieniu tego biskupa sprawował rządy na tak znacznym obszarem. Koniec santockiej prepozytury wiąże się z zabójstwem króla Przemysła II w 1296 r. Margrabiowie brandenburscy zagarnęli wówczas kasztelanię i gród oraz znieśli prepozyturę. Postarali się także o przeniesienie praw prepozyta na kapitułę w Myśliborzu. Sam kościół pw. św. Andrzeja w Santoku został zapewne w XIV wieku rozebrany w związku z budową murowanego grodu.

Ku upadkowi

W XIII wieku toczyły się liczne walki i spory o ten gród. Sam Santok znajduje się wówczas u szczytu swej potęgi. W miejscu zniszczonych i zniwelowanych wałów ziemnych wznoszone są wieloizbowe domy. Po grodzie można się poruszać szerokimi wyłożonymi darniną drogami.

Reklama

Kronika Boguchwała tak opisuje santocki gród w XIII wieku: „Były tam (...) dwa grody, mniejszy, w którym książę zwykł przebywać, i większy, w którym pomieszczenie znajdowali wojowie z ludem i gdzie żyli rzemieślnicy”.

Wielki pożar z 1265 r. strawił cały gród. Santok odbudowano, a w niektórych miejscach pojawiają się nawet budowle z kamienia. Ulice zostały wybrukowane, a od zachodu wybudowano z cegły bramę. Sam ośrodek coraz mocniej traci jednak na znaczeniu na rzecz pobliskiego Landsberga - Gorzowa. Miasto to założone w 1257 r. pomyślano jako konkurenta dla pobliskiego polskiego Santoka. Sam obszar grodu zmniejsza się z biegiem czasu. Dotychczasowi mieszkańcy przenoszą się coraz częściej na drugą stronę Warty. W XIV wieku funkcjonuje tu już tylko mały gródek. Zanika także osadnictwo na podgrodziu santockim.

W 1409 r. zamek santocki przejmują joannici. Nie zatrzymuje to jednak upadku ośrodka grodowego. Ostatnim etapem w dziejach santockiego grodu było postawienie na kopcu ceglanej wieży. Była ona kilkakrotnie przebudowywana. Ostatecznie jednak popadła w ruinę. Osadnictwo koncentrowało się już jednak po drugiej stronie Warty. Po śmierci Kazimierza Wielkiego Santok odpadł ostatecznie od Polski. Jednak przez długie wieki, aż do 1793 r., istniał w państwie polskim tytuł kasztelanów santockich.

Dziś jest to wieś gminna o długości ponad 3 kilometrów. Przejeżdżając przez miejscowość, warto zatrzymać się na chwilę i zwiedzić Muzeum Grodu Santok. Muzeum, będące oddziałem Muzeum Lubuskiego w Gorzowie, profesjonalnie prezentuje dzieje tej niezwykłej miejscowości. We współczesnym Santoku niewiele pozostało z dawnej świetności. Dziś jest to wieś, ale dumna ze swej ponadtysiącletniej historii. Bo niewiele miast i miejscowości naszej diecezji może się pochwalić tak bogatymi dziejami.

2013-03-11 14:07

Oceń: 0 0

Reklama

Wybrane dla Ciebie

Cześć ich pamięci!

Niedziela sosnowiecka 32/2019, str. 8

[ TEMATY ]

historia

Archiwum organizatorów

Żywy znak Polski Walczącej na jaworznickim Rynku

Żywy znak Polski Walczącej na jaworznickim Rynku

Każdego roku na przełomie lipca i sierpnia mieszkańcy Srebrnego Grodu powracają do dramatycznych przeżyć, które miały miejsce na olkuskiej ziemi podczas II wojny światowej. I choć dziś już żyje niewielu świadków tamtych wydarzeń, to pamięć o nich trwa i jest pielęgnowana wśród mieszkańców, olkuskich włodarzy miasta oraz posługujących tutaj duszpasterzy

Była środa 31 lipca 1940 r. Niemcy wywlekli z domów wszystkich mężczyzn w wieku od 15 do 55 lat i sprowadzili na rynek miasta. Kazali im leżeć przez kilka godzin w żarze lipcowego słońca na bruku twarzami do ziemi. W tym czasie sadystycznie się nad nimi pastwili, bili ich, kopali, znieważali i wyszydzali. Niektórych zmuszono do parady z biało-czerwoną flagą i do śpiewu Mazurka Dąbrowskiego. Wiadomo, że pretekstem do pacyfikacji stała się śmierć niemieckiego żandarma. Zginął on w nocy z 15 na 16 lipca z rąk włamywacza, który planował okraść willę miejscowego lekarza, nie wiedząc, że zakwaterowany jest tam niemiecki funkcjonariusz. Sprawa miała charakter kryminalny, jednak Niemcy 16 lipca w odwecie rozstrzelali 20 Polaków, w tym 5 olkuszan. Po dwóch tygodniach, kiedy wydawało się, że to koniec represji doszło do kolejnego aktu terroru – do wspomnianej wcześniej Krwawej Środy, która miała swoje śmiertelne żniwo. Podczas próby ucieczki zginął wówczas 25-letni pracownik magistratu Tadeusz Lupa, amerykański Żyd Meyer, a kilka dni później zmarł z wyczerpania, maltretowany tamtego dnia, ks. kan. Piotr Mączka.

CZYTAJ DALEJ

Dni Krzyżowe 2024 - kiedy wypadają?

2024-04-25 13:08

[ TEMATY ]

Dni Krzyżowe

Karol Porwich/Niedziela

Z Wniebowstąpieniem Pańskim łączą się tzw. Dni Krzyżowe obchodzone w poniedziałek, wtorek i środę przed tą uroczystością. Są to dni błagalnej modlitwy o urodzaj i zachowanie od klęsk żywiołowych.

Czym są Dni Krzyżowe?

CZYTAJ DALEJ

Abp S. Budzik: dialog Kościołów Polski i Niemiec jest na najlepszej drodze

2024-04-25 16:33

[ TEMATY ]

Polska

Polska

Niemcy

abp Stanisław Budzik

Episkopat News

„Cieszymy się, że nasz dialog przebiegał w bardzo sympatycznej atmosferze, wzajemnym zrozumieniu i życzliwości. Mówiliśmy także o różnicach, które są między nami a także o niepokojach, które budzi droga synodalna” - podsumowuje abp Stanisław Budzik. W dniach 23-25 kwietnia br. odbyło się coroczne spotkanie grupy kontaktowej Episkopatów Polski i Niemiec. Gospodarzem spotkania był metropolita lubelski, przewodniczący Zespołu KEP ds. Kontaktów z Konferencją Episkopatu Niemiec.

W spotkaniu grupy kontaktowej wzięli udział: kard. Rainer Maria Woelki z Kolonii, bp Wolfgang Ipold z Görlitz oraz szef komisji Justitia et Pax dr Jörg Lüer; ze strony polskiej obecny był abp Stanisław Budzik, metropolita lubelski i przewodniczący Zespołu ds. Kontaktów z Konferencją Episkopatu Niemiec, kard. Kazimierz Nycz, metropolita warszawski, bp Tadeusz Lityński, biskup zielonogórsko-gorzowski, ks. prałat Jarosław Mrówczyński, zastępca Sekretarza Generalnego Konferencji Episkopatu Polski oraz ks. prof. Grzegorz Chojnacki ze Szczecina. W spotkaniu nie mógł wziąć udziału współprzewodniczący grupy kontaktowej biskup Bertram Meier z Augsburga, a jego wystąpienie zostało odczytane podczas obrad.

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Najczęściej czytane

W związku z tym, iż od dnia 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia Dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) uprzejmie Państwa informujemy, iż nasza organizacja, mając szczególnie na względzie bezpieczeństwo danych osobowych, które przetwarza, wdrożyła System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji w rozumieniu odpowiednich polityk ochrony danych (zgodnie z art. 24 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia ogólnego). W celu dochowania należytej staranności w kontekście ochrony danych osobowych, Zarząd Instytutu NIEDZIELA wyznaczył w organizacji Inspektora Ochrony Danych.
Więcej o polityce prywatności czytaj TUTAJ.

Akceptuję