Wydarzenie rozpoczęło się Mszą św. w intencji ojców franciszkanów i poległych powstańców, na której zebranych przywitał ksiądz dziekan Witold Batycki. – Dziś na Eucharystii gromadzi nas szczególna uroczystość – 159. rocznica wybuchu powstania styczniowego. To wzgórze, gdzie stoi nasza świątynia, było miejscem wyjątkowym, gdyż tutaj właśnie gromadzili się w 1863 r. ci, którzy chcieli walczyć o wolną i suwerenną Polskę. To tutaj, z rąk pracujących wówczas ojców franciszkanów, przyjmowali sakramenty, spowiadali się, modlili do Boga. Stąd także ruszali do boju, by nasza ojczyzna wróciła na mapy Europy, by zerwać kajdany rozbiorów, aby Polska była Polską. Chcemy być posłuszni słowom Adama Asnyka, który wołał: „(...) nie depczcie przeszłości ołtarzy, choć macie sami doskonalsze wznieść. Na nich się jeszcze święty ogień żarzy, i miłość ludzka stoi tam na straży. I wy winniście im cześć!”. Przypominamy sobie dzisiaj powstanie styczniowe i ofiarę wielu, którzy składali swoje życie na ołtarzu ojczyzny. Witam wszystkich, którzy przybyli uczcić tamte czasy i upamiętnić bohaterów – podkreślił ks. Batycki.

Postawa mieszkańców

– Mieszkańcy powiatu biłgorajskiego wielokrotnie w historii udowodnili, iż zawsze stawali w obronie państwowości polskiej – podkreślał starosta biłgorajski Andrzej Szarlip. – Ziemia biłgorajska szczególnie zapisała się na mapie walk powstania styczniowego. Nasz region zawsze był miejscem żywych i autentycznych postaw patriotycznych. Kultura, polskość, honor wyznaczały postawy naszych mieszkańców. Gdy tylko była taka potrzeba, mieszkańcy Biłgorajszczyzny stawali do walki o wolność i suwerenność swej ojczyzny. Dziś oddajemy im cześć, ale także chcemy przez swą obecność powiedzieć, że kontynuujemy wasze dzieło walki i budowy silnej, i wolnej Polski – zaznaczył.

– Wzgórze w Puszy Solskiej przy klasztorze franciszkanów było szczególnym miejscem. To tutaj, 22 stycznia 1863 r. zgromadzili się powstańcy, którzy chcieli zaatakować rosyjski posterunek w Biłgoraju. Do ataku nie doszło, bo wojska zaborcze zostały ostrzeżone, powstańcy wycofali się w stronę Górecka Kościelnego i Józefowa oraz Tomaszowa Lubelskiego. Podejmowali na drodze swego marszu kolejne potyczki. W samych okolicach Biłgoraja działały liczne partie powstańcze, a zwieńczeniem tych walk była bitwa na Wzgórzu Polak – przypominał Tomasz Brytan, historyk z Muzeum Ziemi Biłgorajskiej w Biłgoraju.

Lekcja historii

Tomasz Brytan opowiedział też o bogatej historii regionu i patriotyzmie mieszkańców. – Rejon Biłgoraja od zawsze był patriotyczny. W okresach walk o wolną i suwerenną Polskę stał się miejscem działań zmierzających do odzyskania ojczyzny. Szczególne piętno wywarło na nim powstanie styczniowe. Mieszkańcy Biłgoraja i okolic w powstańczy spisek zaangażowali się od samego początku. Dążenia niepodległościowe w społeczeństwie polskim były ciągle żywe, wraz z innymi wydarzeniami doprowadziły do wybuchu powstania styczniowego, które trwało do wiosny 1864 r. Noc z 22 na 23 stycznia 1983 r. przy klasztorze ojców franciszkanów w Puszczy Solskiej zebrali się konspiratorzy z Biłgoraja, Frampola, Tarnogrodu i Józefowa. Komendę nad powstańcami przejął Ludwik Trębicki, który poprowadził oddziały do leśnej osady Maziarze. Pierwsze walki w styczniu i lutym prowadzone były przez miejscowe oddziały powstańcze i miały charakter potyczek lub napadów. Kolejne – w marcu i kwietniu oraz maju – prowadził płk Leon Czechowski, a następnie płk Marcin Borelowski „Lelewel” oraz mjr Kajetan Cieszkowski „Ćwiek”. W województwie lubelskim stoczono sto czterdzieści pięć bitew i potyczek, a na terenie powiatu biłgorajskiego siedemnaście, w tym m.in. bitwę o Biłgoraj czy bitwę na Wzgórzu Polak koło Panasówki – dodał Tomasz Brytan.

Powstanie w literaturze

– Powstanie styczniowe odbiło się szerokim echem również w literaturze polskiej – tłumaczył Mariusz Polowy z Biłgorajskiego Towarzystwa Literackiego. – Celebrując 159. rocznicę wybuchu powstania styczniowego, obok tych którzy walczyli o wolną Polskę orężem, byli i ci, którzy zagrzewali do walki swą twórczością. Taka osobą był Wacław Żmudzki, związany z naszym regionem, uznany, choć zapomniany pisarz. Wydał opowiadania oraz m.in. powieść Bór przedstawiającą losy młodego chłopca, któremu los dał szczególną rolę. Miał on podsycać w społeczności ducha polskości i walki oraz ideały powstańców styczniowych – wyjaśniał.

Dług wdzięczności

– Jesteśmy dziś winni wdzięczność i pamięć powstańcom styczniowym i ojcom franciszkanom ze wzgórza w Puszczy Solskiej – podkreślała poseł Beata Strzałka. – To klasztorne wzgórze św. Marii Magdaleny w Biłgoraju wpisane jest nie tylko w lokalną historię, ale i w historię całej Polski. W okresie zaborów było ono ostoją patriotyzmu, polskości, tradycji i wiary katolickiej. Musimy pamiętać o tym, że dzięki ofiarności franciszkanów, dzięki nieugiętej postawie naszych przodków – mieszkańców Biłgoraja i ofierze, którą złożyli, dziś możemy mówić po polsku, wyznawać drogie nam wartości i ideały oraz trwać w wierze katolickiej – podkreśliła.

– Przychodzę na te uroczystości każdego roku. Od dzieciństwa jestem związana z tym miejscem. Jest ono bardzo bliskie mojemu sercu i czuję w sobie patriotyczny obowiązek, aby tutaj być, aby pokazać młodym, za co walczyli nasi przodkowie. Oni to robili dla nas. Dzięki nim mamy dziś wolną Polskę i pokój. Musimy o nich pamiętać, a jedyne czym możemy im się dziś odwdzięczyć, to właśnie nasza modlitwa i pamięć. Jestem dumna z tych powstańców i dlatego nie mogło mnie tu dziś zabraknąć – tłumaczyła Helena, jedna z uczestniczek uroczystości.

Po Eucharystii nastąpiło złożenie kwiatów pod tablicą upamiętniającą ojców franciszkanów i poległych powstańców, a następnie w Auli Franciszkańskiej odbyła się konferencja historyczno-naukowa. Z prelekcjami wystąpili: Tomasz Brytan, pracownik Muzeum Ziemi Biłgorajskiej w Biłgoraju, który mówił o udziale mieszkańców Biłgoraja w powstaniu styczniowym oraz Andrzej Czacharowski, wiceprezes PTTK w Biłgoraju, który podjął temat Motyw Powstania Styczniowego w twórczości Wacława Żmudzkiego.

Wydarzenie zostało zorganizowane przez parafię św. Marii Magdaleny w Biłgoraju i Społeczny Komitet Upamiętniania Miejsc Pamięci Narodowej. Patronat honorowy objęli poseł Beata Strzałka i starosta biłgorajski Andrzej Szarlip.