W europejskiej kulturze prawnej, ukształtowanej na filozofii greckiej, religii judeochrześcijańskiej i prawie rzymskim, rodzina, rodzicielstwo, macierzyństwo i ojcostwo należą do fundamentalnych wartości. Wartości te są chronione zarówno w aktach prawa międzynarodowego, jak i w krajowych systemach prawnych. W Polsce takie gwarancje znajdują się w kilku przepisach Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., wśród których podstawowe znaczenie ma art. 18, który zapewnia ochronę wskazanych wartości i opiekę nad nimi Rzeczypospolitej Polskiej. Ogólne konstytucyjne gwarancje uszczegóławiane są w regulacjach prawnych niższego szczebla, zwłaszcza w ustawach i rozporządzeniach. Wśród nich podstawowe znaczenie ma Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który zawiera przepisy określające relacje między rodzicami a dziećmi.

Inteligentne i medialne działania

Z prawnego punktu widzenia mogłoby się wydawać, że te podstawowe – dla człowieka, narodu i państwa – instytucje oraz wartości są właściwie i wystarczająco chronione, co więcej – w ostatnich latach wiele nowych programów społecznych i prorodzinnych wydaje się wspierać rodzinę i rodzicielstwo jak nigdy wcześniej. Jeśli patrzy się na to z perspektywy socjalnej – zapewne tak jest, jednak trzeba wziąć pod uwagę wiele nowych tendencji kulturowych i społecznych, które z każdym rokiem coraz mocniej kwestionują naturalny porządek rzeczy chroniony przepisami prawa. Co ciekawe, takie kwestionowanie prawnonaturalnych wartości odbywa się pod hasłem ochrony innych szlachetnych wartości, takich jak równość, zakaz dyskryminacji czy zakaz przemocy wobec kobiet. Promocja gender i równości odbywa się z jednej strony na poziomie np. komunikatów i strategii Komisji Europejskiej oraz działalności Parlamentu Europejskiego, a drugiej – w działalności orzeczniczej Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jest to niezwykle „inteligentne i medialne” działanie, gdyż w imię realizacji chronionych powszechnie wartości i zasad, m.in. zasady równości, postuluje się np. uznawanie rodzicielstwa także jednopłciowego i zakaz dyskryminacji dziecka ze względu na płeć rodziców. Kolejny obszar potencjalnych zagrożeń dla tradycyjnie rozumianych wartości małżeństwa i rodziny otwiera proces przystąpienia Unii Europejskiej do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r.

Rola prawników-naukowców

Spór o podstawowe wartości i zasady, koncepcję praw człowieka oraz tzw. tożsamość konstytucyjną państw-członków Unii Europejskiej jest i powinien być przedmiotem zainteresowania prawników naukowo zajmujących się prawem rodzinnym i pokrewnymi dziedzinami.

Dlatego też Central European Academy – Uniwersytet w Miszkolcu (Węgry) powołał na początku 2022 r. zespół badawczy „Treść władzy rodzicielskiej”, który tworzą profesorowie z Czech, Serbii, Słowacji, Słowenii, Węgier i Polski. Ze strony polskiej partnerem tego projektu naukowego jest Instytut Wymiaru Sprawiedliwości w Warszawie. Głównym zadaniem międzynarodowego zespołu badaczy jest m.in. odpowiedź na pytanie o treść i granice odpowiedzialności/władzy rodzicielskiej, rolę państwa i UE, zakres praw i obowiązków członków rodziny, wychowania seksualnego i reakcji systemów prawnych poszczególnych państw na nowe ogólnoeuropejskie programy i strategie oraz polityki w zakresie promocji równości i zakazu dyskryminacji.

Jak się okazuje już pierwsze wyniki badań wskazują na konieczność zintensyfikowania prawnej ochrony dotychczasowych tradycyjnych wartości, na których opiera się tożsamość państw mających podobną aksjologię konstytucyjną.

Autor jest specjalistą prawa konstytucyjnego, praw człowieka i prawa wyznaniowego, kierownikiem międzynarodowego zespołu badawczego „Władza rodzicielska”.