Reklama

Kultura

Wesołych Świąt czy świąt?

Kilka słów o tym, że czasem właściwsze od wielkich liter są małe litery.

Niedziela Ogólnopolska 50/2023, str. 53

[ TEMATY ]

polszczyzna

Adobe Stock/Studio Graficzne "Niedzieli"

Bądź na bieżąco!

Zapisz się do newslettera

Grudzień to czas świętowania. Kulminacją jest, oczywiście, Boże Narodzenie, ale po drodze mamy jeszcze kilka pomniejszych okazji. Trudno nie doświadczyć zakupowej gorączki w sklepach i tej szczególnej atmosfery na ulicach. Mogą one w nas rodzić poczucie przerostu formy nad treścią, przesady, wręcz sztuczności... Podobne mam czasem wrażenia, jeśli chodzi o stosowanie wielkich liter.

W wielu środowiskach, np. w szkołach, okazję do świętowania stanowią andrzejki (a niekiedy też katarzynki – w związku ze wspomnieniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej 25 listopada). Tydzień później w kalendarzu mamy mikołajki. Zauważmy, że we wszystkich tych trzech słowach użyłam małych liter. Jest to zgodne ze słownikową regułą zapisywania nazw zwyczajów i obrzędów. Analogiczna zasada – wbrew temu, co widujemy chociażby w internecie czy na plakatach – dotyczy walentynek, a także śmigusa-dyngusa i prima aprilis.

Pomóż w rozwoju naszego portalu

Wspieram

Chęć zapisania tych wyrazów od wielkiej litery wynika zapewne z tego, że widzimy w nich imiona. Zwróćmy jednak uwagę, że blisko tym formom również do takich określeń, jak urodziny, imieniny czy zaręczyny – stąd właśnie taka, a nie inna pisownia.

Podobnie jest z sylwestrem. Zwyczajową nazwę ostatniego dnia roku (por. tym razem sylwestra spędzę w górach), a także określenie zabawy, którą się z tej okazji organizuje (por. sąsiedzi zaprosili mnie na sylwestra), też piszemy małą literą. Zgodnie ze słownikiem ortograficznym wielką rezerwujemy tylko dla imienia.

Przywołajmy jeszcze jeden ważny grudniowy dzień – Barbórkę. W tym wypadku słownik różnicuje użycia. Jeśli chodzi nam o święto górnicze (no właśnie: święto, a nie tylko zwyczaj), użyjemy litery wielkiej (por. kopalnie szykują się już do Barbórki). Kiedy natomiast myślimy o tradycyjnej biesiadzie górniczego stanu, słowo barbórka zapiszemy już zwyczajnie, od małej litery (por. wczorajsza barbórka skończyła się mocno po północy).

Reklama

W taki sam sposób rozróżniamy pisownię nazw Wigilia i wigilia. Kiedy myślimy o 24 grudnia, czyli dniu, który poprzedza Boże Narodzenie, to w słowie Wigilia powinniśmy użyć litery wielkiej (por. do Wigilii zostały 3 dni). Podobna pisownia obowiązuje w wyrażeniu Wigilia Paschalna (noc tuż przed Niedzielą Wielkanocną). Z kolei nazwę tradycyjnej wieczerzy, do której zasiadamy z rodziną, zapiszemy już od małej litery (por. na wigilię zaprosiliśmy dawno niewidzianą ciocię). Taka sama zasada dotyczy wigilii paschalnej w znaczeniu celebracji liturgicznej. Dla porządku dodajmy, że słowo wigilia może oznaczać ogólnie przeddzień jakiegoś święta – i wtedy również wystarczy nam litera mała.

Skoro zaś jesteśmy przy Bożym Narodzeniu, powiedzmy co nieco o ortografii związanych z nim słów. Pisownia tej nazwy – jako że to święto – raczej nas nie dziwi i nie sprawia nam kłopotu. Podobnie piszemy Wszystkich Świętych, Zaduszki, Święto Niepodległości, a także Wielki Tydzień, Wielkanoc czy Boże Ciało. Kiedy jednak wysyłamy życzenia – te tradycyjne, na kartkach, i te w nowocześniejszej formie, np. w SMS-ach – używamy jeszcze paru innych określeń. Weźmy chociażby słowo Gwiazdka, używane jako synonim Bożego Narodzenia. Co prawda różny możemy mieć do niego stosunek, ale tak czy inaczej zapiszemy je wielką literą (por. co dostaniesz na Gwiazdkę?).

A co zrobić z wyrazem święta? Na ozdobnych karnetach spotykamy miłe, choć może nieco sztampowe, hasła typu: Wesołych Świąt, wesołych świąt, wesołych Świąt... Która z tych form jest poprawna, a która nie? Na to pytanie nie ma jednej dobrej odpowiedzi, bo słownik dopuszcza w tym wypadku względy emocji i szacunku – a tę furtkę możemy otwierać mniej i bardziej szeroko, zależnie od osobistych odczuć. Moim zdaniem, swoją szczerość i serdeczność wobec bliskich wyrazimy lepiej wtedy, gdy zamiast użyć gotowego stempla pokusimy się o napisanie kilku słów od siebie. Czy użyjemy w tym litery wielkiej, czy małej (tę wolę osobiście), jest już sprawą drugorzędną.

Reklama

Życzeniom wesołych świąt towarzyszą jeszcze te związane z nowo rozpoczynającymi się 12 miesiącami, czyli... no właśnie: z Nowym Rokiem czy nowym rokiem? Wracamy tu do początku naszych rozważań i do różnić znaczeniowych: Nowy Rok to święto, które przypada 1 stycznia, z kolei nowy rok to okres, który Nowym Rokiem się ledwie zaczyna i trwa jeszcze długo, do kolejnego sylwestra. Właściwe będą więc życzenia szczęśliwego nowego roku – całego, a nie tylko jednego dnia.

I jeszcze małe ortograficzne postscriptum: życzmy sobie także do siego (a nie *dosiego) roku. W tej staropolskiej formule chodzi o to, abyśmy doczekali w zdrowiu i pomyślności roku siego, czyli tego, który dopiero przed nami.

2023-12-05 13:57

Ocena: +5 0

Reklama

Wybrane dla Ciebie

Kilka słów o kolędach

Kontynuuję rozważania o słownictwie związanym z Bożym Narodzeniem. Niżej ukażę inne niż Święta Rodzina postaci uczestniczące w tajemnicy Nocy Narodzenia oraz wyjaśnię kilka archaizmów, czyli starych wyrazów, które występują w polskich kolędach.

Aniołowie” – kultura polska pełna jest aniołów. To dobrze, bo są to wspaniałe, czyste, przyjazne człowiekowi duchy, adorujące najpierw Boga i kolejno pośredniczące między Bogiem a ludźmi, opiekujące się nimi. Polskie kolędy ukazują licznych aniołów. Ta niezwykła noc, która łączy niebo z ziemią, ukazuje Boże Narodzenie jako cudowne połączenie nieba i ziemi, spraw Bożych i spraw ludzkich. Dużą rangę mają w tej mistycznej nocy aniołowie. Najpierw anioł budzi pasterzy, potem przekazuje im najradośniejszą w dziejach świata wieść: „Dzisiaj w mieście Dawida narodził się Mesjasz Pan”. Kolędy często ukazują te motywy, a jedną z najstarszych polskich kolęd jest Anioł pasterzom mówił. Aniołowie radują się i śpiewają piękną „pieśń nową”, którą powtarzamy nie tylko w kolędach, ale i w uroczystych Mszach św.: Gloria in excelsis Deo – „Chwała na wysokości Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli”. W polskich szopkach umieszczanych często w kościołach czy w miejscach publicznych mamy ten tekst jako wielkie motto, widniejący nad wejściem do stajenki. W tekstach kolęd znajdujemy kilka wariantów nazwy duchów anielskich: „aniołowie”, „anieli”, „anioły”, „aniołkowie” „niebieskie duchy”, „wysłańcy nieba”.

CZYTAJ DALEJ

Wielki Post - pora na spowiedź!

2024-02-25 20:54

[ TEMATY ]

spowiedź

#NiezbędnikWielkopostny2024

Karol Porwich/Niedziela

„Przynajmniej raz w roku spowiadać się” – przypomina nam jedno z przykazań kościelnych. Zasadniczo nie kwestionuje się potrzeby spowiedzi, czyli, jak precyzuje to Katechizm Kościoła Katolickiego – „poddania się miłosiernemu osądowi Boga” (n. 1470). W praktyce jednak różnie z tym bywa. Zdarza się, że spowiedź przysparza wielu trudności i rodzi liczne kontrowersje. Przyjrzyjmy się niektórym stereotypom myślenia o tym sakramencie. W każdy poniedziałek Wielkiego Postu zapraszamy do wielkiej modlitwy... za siebie samego. Bo jeśli Ty sam będziesz mocny mocą modlitwy, będziesz mógł dawać tę moc innym. Polecajmy siebie samych Bożemu Miłosierdziu.

„Nie chodzę do spowiedzi, bo nie mam grzechów. Nikogo nie zabiłem, nie okradłem, nie zdradzam żony/męża i co niedzielę chodzę do kościoła, to czym mam Panu Bogu głowę zawracać”...

CZYTAJ DALEJ

Przyszłość idei decentralizacji w zmieniającym się świecie

2024-03-01 11:19

[ TEMATY ]

Europejski Kongres Samorządów

Mat.prasowy

W dniach 4-5 marca 2024 w Mikołajkach odbędzie się 9. Europejski Kongres Samorządów. W Kongresie weźmie udział ponad 2000 uczestników z ponad 30 krajów. Pierwszego dnia Kongresu odbędzie się składająca się z dwóch części sesja plenarna: „Przyszłość idei decentralizacji w zmieniającym się świecie”.

Moderatorem wieczornej części sesji będzie Willie Sullivan, Starszy Dyrektor, Electoral Reform Society, Wielka Brytania

CZYTAJ DALEJ

Reklama

Najczęściej czytane

W związku z tym, iż od dnia 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia Dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) uprzejmie Państwa informujemy, iż nasza organizacja, mając szczególnie na względzie bezpieczeństwo danych osobowych, które przetwarza, wdrożyła System Zarządzania Bezpieczeństwem Informacji w rozumieniu odpowiednich polityk ochrony danych (zgodnie z art. 24 ust. 2 przedmiotowego rozporządzenia ogólnego). W celu dochowania należytej staranności w kontekście ochrony danych osobowych, Zarząd Instytutu NIEDZIELA wyznaczył w organizacji Inspektora Ochrony Danych.
Więcej o polityce prywatności czytaj TUTAJ.

Akceptuję