Włodzimierz Rędzioch: - Wielu ludziom Egipt kojarzy się z faraonami i islamem, a zapominają o jego starożytnych korzeniach chrześcijańskich i licznej wspólnocie chrześcijańskiej. Co powinniśmy wiedzieć o Kościele w Egipcie?

Patriarcha Antonios Naguib: - Chrześcijaństwo dotarło do Egiptu już w I wieku. W dniu zesłania Ducha Świętego w Jerozolimie byli także uczniowie Chrystusa z Egiptu, którzy po powrocie do kraju założyli pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Według tradycji, Egipt chrystianizował św. Marek Ewangelista. Widać z tego, że chrześcijaństwo w moim kraju rozwinęło się już w czasach rzymskich (Egipt stanowił ważną część imperium). Gdy w IV wieku po Edykcie Konstantyna Kościół uzyskał wolność, wspólnot chrześcijańskich było tak wiele, że powołano do życia Patriarchat Aleksandryjski i wiele diecezji. Należy również wspomnieć o życiu monastycznym: na pustyni pojawili się najpierw pustelnicy (anachoreci), prowadzący ascetyczne życie w odosobnieniu (jak św. Paweł Pustelnik), a następnie cenobici, którzy zamieszkiwali we wspólnocie. Pierwszym przełożonym wspólnoty cenobitycznej był św. Antoni Opat. Między IV a VII wiekiem cały Egipt był chrześcijański, a centrum życia kościelnego stanowił Patriarchat Aleksandryjski i słynna szkoła teologiczna. Inwazja islamu sprawiła, że chrześcijaństwo zaczęło tracić znaczenie. Muzułmańskie prześladowania były przyczyną męczeństwa chrześcijan oraz spowodowały, że wielu z nich przechodziło na islam. Sprawiło to, że w połowie IX wieku Koptowie stali się mniejszością we własnym kraju.

- Jakie były związki Patriarchatu Aleksandryjskiego z innymi Kościołami?

- W 451 r. - podczas Soboru Chalcedońskiego, który uchwalił dogmat o podwójnej naturze Chrystusa - doszło do schizmy w Kościele, gdyż patriarcha koptyjski opowiedział się za monofizytyzmem (doktryna uznająca jedynie boską naturę Jezusa - przyp. W.R.). Należy wyjaśnić, że istniały również powody polityczne tego podziału w Kościele. Ta wielka schizma sprawiła, że Kościół koptyjski odizolował się od reszty Kościoła, lecz pomimo tego katolicy zawsze byli obecni w Egipcie - mała grupa chrześcijan pozostała wierna nauce Soboru Chalcedońskiego (melchici), chociaż z czasem przestała istnieć ich hierarchia. W Aleksandrii pozostał jedynie patriarcha ortodoksyjny. W XIII wieku do Egiptu przybył św. Franciszek z Asyżu, który złożył wizytę sułtanowi; udało mu się uzyskać pozwolenie od muzułmańskiego władcy na działalność franciszkanów na Bliskim Wschodzie, gdzie mieli zajmować się miejscowymi katolikami. Dzięki obecności braci egipska wspólnota katolicka powoli rozrastała się: w XVII wieku papież mianował administratora apostolskiego Egiptu, a w 1895 r. wznowił katolicki patriarchat w Aleksandrii. Jestem piątym z kolei koptyjskim katolickim patriarchą Aleksandrii.

- W naszej rozmowie używamy wyrażeń „Kopt”, „koptyjski”. Jakie jest pochodzenie tych słów?

- Słowo „Kopt” w języku starożytnych Egipcjan oznaczało po prostu „egipski”. Gdy Arabowie podbili kraj, nazwali jego mieszkańców „Koptami”, a ponieważ wówczas prawie wszyscy byli chrześcijanami, stało się ono synonimem egipskich chrześcijan.

- Ilu chrześcijan mieszka obecnie w Egipcie?

- Egipt liczy około 80 milionów mieszkańców, chrześcijanie stanowią niecałe 10%. Szacuje się, że chrześcijan jest od 6 do 8 milionów, a zdecydowana ich większość należy do Ortodyksyjnego Kościoła Koptyjskiego. Katolików - podobnie jak protestantów - jest około 220 tys. Koptowie katoliccy są rozrzuceni po całym kraju, dlatego oprócz diecezji patriarchalnej w Aleksandrii istnieje sześć innych diecezji. Poza tym w Egipcie mieszkają małe grupy chrześcijan należące do 6 innych Kościołów katolickich: łacińskiego, greckomelchickiego, armeńskiego, maronickiego, syryjskiego i chaldejskiego.

- Jakie są stosunki między Koptami ortodoksyjnymi a wami, katolikami?

- Osobiste relacje są bardzo dobre, chociaż z reguły są to kontakty formalne, głównie z okazji ważnych świąt. Ze zwierzchnikami Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego żyjemy w przyjaźni. Mnie osobiście łączy głęboka przyjaźń z papieżem Szenudą III - głową tego Kościoła (ortodoksyjni Kopci mówią na swego zwierzchnika „papież”, tak jak my, katolicy). Możemy więc powiedzieć, że prowadzimy tzw. dialog życiowy, ponieważ, niestety, nie istnieją struktury, by prowadzić go oficjalnie. Oficjalny dialog jest natomiast prowadzony przez Stolicę Apostolską. Przy Papieskiej Radzie ds. Popierania Jedności Chrześcijan istnieje specjalna Komisja ds. Dialogu z Ortodoksyjnym Kościołem Koptyjskim. W jej skład wchodzi przedstawiciel naszego Kościoła piastujący urząd biskupa.

- Egipt uważany jest za kraj demokratyczny i prozachodni, który skutecznie izoluje fundamentalistów islamskich. Warto przypomnieć, że Bractwo Muzułmańskie zostało założone właśnie tutaj jeszcze przed II wojną światową. Niestety, od czasu do czasu z Egiptu dochodzą niepokojące wiadomości o aktach nietolerancji lub prawdziwych prześladowaniach chrześcijan. Wyznam, że z niepokojem śledzę losy Egipcjanina Hegaziego - muzułmanina, który nawrócił się na chrześcijaństwo; jest on przedmiotem różnorodnych szykan i gróźb. Jego przypadek ukazuje najlepiej, że w Egipcie nie istnieje pełna wolność religijna oraz że świat muzułmański ma prawdziwą obsesję na punkcie apostazji. Co Patriarcha może powiedzieć na ten temat?

- W Egipcie gwarantem wolności religijnej, przynajmniej oficjalnie, są konstytucja i prawo. W zeszłym roku wprowadzono poprawkę do konstytucji, która gwarantuje prawa obywatelskie wszystkim, bez względu na wyznawaną religię; zagwarantowane jest także prawo do kultu. Z drugiej jednak strony, konstytucja mówi, że islam jest religią państwową, tzn. że państwo ma z islamem stosunki szczególne. Można więc stwierdzić, że chrześcijanie mają zagwarantowane prawo do kultu we własnym Kościele, ale nie mają prawa prowadzenia działalności ewangelizacyjnej.
Zdarzają się natomiast przypadki prześladowania chrześcijan przez działające tu grupy islamskich ekstremistów. Grupy te są niebezpieczne nie tylko dla chrześcijań, ale także dla umiarkowanych muzułmanów i dla władz państwowych; taka jest rzeczywistość w wielu państwach muzułmańskich. Zdarza się, że ugrupowania ekstremistyczne uciekają się do prowokacji, aby wywołać napięcia międzyreligijne. Warto przypomnieć, że fundamentaliści zamordowali intelektualistę muzułmańskiego, który propagował krytyczną lekturę Koranu. Ekstremiści muzułmańscy odrzucają intelektualne podejście do religii. Dlatego nauczanie Benedykta XVI, który mówi o możliwości pogodzenia wiary i rozumu, jest dla nich prowokacją.
Konkludując, można więc stwierdzić, że w Egipcie cieszymy się wolnością kultu, ale nie sumienia, tzn. nie jest łatwo zmienić religię, zgodnie z własnym sumieniem. Według tradycji muzułmańskiej, porzucenie islamu i przejście na inną religię jest apostazją, która podlega odpowiedniej karze.

- Na początku naszej rozmowy Wielce Błogosławiony wspomniał o genezie chrześcijaństwa w Egipcie, które było nierozerwalnie związane ze zjawiskiem monastycyzmu. Praktycznie chrześcijański monastycyzm został zapoczątkowany na epipskiej pustyni przez takich świętych mnichów, jak: Antoni, Paweł, Makariusz i Pachomiusz. Czy ta bogata tradycja monastyczna jest wciąż żywa?

- W Egipcie od około pół wieku mamy do czynienia z wielkim odrodzeniem monastycyzmu w Ortodoksyjnym Kościele Koptyjskim. Po latach upadku starożytne klasztory z IV wieku zostały odrestaurowane i stały się kwitnącymi ośrodkami zarówno życia duchowego, jak i kulturalnego. Nowa generacja mnichów to prawdziwa elita Kościoła.

- Czy to znaczy, że nie ma katolickich mnichów koptyjskich?

- Jeden z naszych księży próbował stworzyć ośrodek życia monastycznego, ale, jak na razie, nie ma naśladowców. W Rzymie odwiedziłem wspólnotę polskich mnichów, którzy noszą imię św. Pawła Pustelnika. Byłoby rzeczą wspaniałą, gdyby Zakon Paulinów powołał do życia wspólnotę monstyczną w Egipcie, gdzie działał jego patron św. Paweł Pierwszy Pustelnik. W ten sposób dokonałby wielkiego dzieła odbudowy katolickiej tradycji monastycznej w samej kolebce monastycyzmu.

- Żywię nadzieję, że pragnienie Wielce Błogosławionego spełni się jak najszybciej.